نوشته‌ها و صداها، آنجا که روان‌کاوی و ایران به هم می‌رسند.

بیت و جمله‌ی خویش

گاهی یک بیت، آدمی را تمام عمر همراهی می‌کند. در کودکی شنیده‌ایمش، سال‌ها پیش از آن‌که بفهمیمش؛ از دهان پدری، مادربزرگی، با آهنگ دعا یا با لحن هشدار. دهه‌ها بعد، در شبی از شب‌های سوگ یا در لحظه‌ای از نزدیکیِ ناگهانی، همان بیت بازمی‌گردد و این بار چیزی می‌گوید که آن روز هنوز نمی‌توانست بگوید. ما این را می‌شناسیم. از فرهنگی می‌آییم که شاعرانش سرِ سفره می‌نشینند؛ فرهنگی که در آن یک مصرع می‌تواند گفت‌وگویی را به پایان برساند، و یک غزل باری را بر دوش می‌کشد که هیچ‌کس دیگر حاضر به کشیدنش نیست.

نمی‌خواهم این عشق را کوچک کنم. اما می‌خواهم از آن بپرسم. زیرا مردمی که این‌چنین نیک شاهد می‌آورند، آموخته‌اند که پشتِ شاهد پنهان شوند. بیتِ زیبا و تمام‌شده، گاه ما را از جمله‌ی ناتمامِ خودمان بی‌نیاز می‌کند. به جای ما می‌گوید که چه باید حس کنیم، و چنان کامل می‌گوید که این پرسش که «راستی چه حس می‌کنیم؟» دیگر هرگز پرسیده نمی‌شود. قرن‌ها این یک خردمندی بود. آن‌جا که سخنِ آشکار خطرناک بود، کنایه هنر شد، ایهام سپر شد، و شعر خانه‌ای شد با درهای پشتیِ بسیار. ما در این خانه زنده مانده‌ایم. اما آن‌چه پناهمان داد، شکلمان هم داد. کسی که همیشه با واژه‌های عاریه سخن می‌گوید، سرانجام دیگر درست نمی‌داند صدای چه کسی از دهانش بیرون می‌آید.

درست همین‌جاست که کارِ من، به‌عنوان روان‌کاو، آغاز می‌شود. ما بیش از آن‌چه خود گفته‌ایم در خود حمل می‌کنیم: صدای پدر و مادر، قصه‌هایی که برایمان گفته‌اند و قصه‌هایی که از ما پنهان کرده‌اند، امیدها و زخم‌های کسانی که پیش از ما بوده‌اند. بسیاری از این‌ها گام‌های ما را هدایت می‌کنند بی‌آن‌که هرگز به زبان آمده باشند. مثل بیتی که از بَر داریم بی‌آن‌که بدانیم از کیست، دست به دست می‌رسند. و همان‌گونه که آن بیت روزی ناگهان فهمیدنی می‌شود، این میراث نیز روزی می‌تواند شنیدنی شود: در یک درنگ؛ در شرمی که برای بهانه‌اش بیش از اندازه بزرگ است؛ در تأییدی که بر زبان می‌آوریم، در حالی که چیزی در درونمان می‌ایستد.

این ایستادن، همان جایی است که این صفحه از آن سخن می‌گوید. نوشته‌ها و گفت‌وگوهایی که این‌جا گرد آمده‌اند، کوششی‌اند برای شکل دادن به پیوندهایی که گمان می‌کنم در سال‌های همراهی با آدم‌ها، و با تاریخ خودم، بازشناخته‌ام. این‌ها به قصدِ پاسخ نوشته نشده‌اند. اندیشه‌ای که زحمتِ اندیشیدن را از دوش خواننده بردارد، خود فقط یک بیت زیبای دیگر است. ترجیح می‌دهم جایی گیر کنید. چیزی را بازبشناسید و به آن بدگمان شوید. مخالفت کنید؛ آن‌گونه که در همان مخالفت، برای نخستین بار بشنوید خودتان چه فکر می‌کنید.

شاعران ما زبانی برایمان به جا گذاشته‌اند که قرن‌ها را از سر گذرانده است. آن‌چه هنوز مانده، چیزی کوچک‌تر و سنگین‌تر است: جمله‌ای راستین به زندگیِ خود بخشیدن؛ جمله‌ای که از پیش آن‌جا نبوده باشد. بیت، ما را تا این‌جا آورده است. از این‌جا به بعد، هر کس برای خود، و با این همه نه تنها، باید خود سخن را ادامه دهد.