چرا ایران به قانون نیاز دارد، نه انتقام

ایران در نقطه‌ای تاریخی ایستاده است که در آن نه فقط سرنوشت یک ساختار سیاسی، که صورت روانی آیندهٔ یک جامعه رقم می‌خورد. در میانهٔ شعله‌های جنگی که هر لحظه ممکن است منطقه را در خود فرو برد و هم‌ زمان با انتقال قدرت از پدری متوفی به پسری که میراث ‌دار همان منطق خشونت است، پرسشی عمیق‌تر از بحران‌های نظامی و ژئوپلیتیک خود را بر جامعه تحمیل می‌کند. این پرسش، ماهیتی بنیادین دارد: آیا گام بعدی این جامعه، بار دیگر از دل ترس از مرگ، عطش انتقام و منطق نابودی برخواهد خاست، یا آنکه گذار به سوی قانون، محدودیت قدرت و نظمی متمدنانه ممکن خواهد شد؟ دهه‌ها حاکمیت تئوکراتیک، تنها یک دولت را اداره نکرده، بلکه یک جهان درونی را سازمان داده است؛ جهانی که در آن خشونت حقیقت است، سختی فضیلت اخلاقی، و آمادگی برای کشتن نشانهٔ شرافت. چنین نظامی از نظر روان‌پویشی بر همان کهن‌الگوی بدوی «پدر» استوار است که از طریق قانون محافظت نمی‌کند، بلکه از طریق ترس حکومت می‌کند. او ضامن زندگی نیست، بلکه مدیر مرگ است. خطر محوری دقیقاً در همین نقطه نهفته است: اگر این ساختار روزی فروبپاشد، بزرگ‌ترین خطا آن خواهد بود که صرفاً جای «پدر قاتل» با «پسر انتقام‌جو» عوض شود. انقلابی که تنها نقش‌ها را جابه‌جا می‌کند، جامعه را در همان زندان روانی محبوس نگه می‌دارد. در چنین چرخه‌ای، شکنجه‌شده به شکنجه‌گر بدل می‌شود، قربانی جامه‌ٔ جلاد می‌پوشد و ترس از مرگ، بار دیگر به توجیهی برای کشتن تبدیل می‌گردد. این لحظهٔ انتخاب، مرز میان یک تغییر حکومتِ صِرف و یک بلوغ روانیِ جمعی را ترسیم می‌کند، و بلوغ، آن‌گاه آغاز می‌شود که به جای انتقام شخصی، قانونِ غیرشخصی بنشیند؛ آن‌گاه که جامعه بپذیرد پیشرفت واقعی آن نیست که فاتحان اجازهٔ کشتن داشته باشند، بلکه آن است که دیگر هیچ‌کس، حتی به نام عدالت، حق کشتن نداشته باشد. معنای تاریخی دولت قانون‌مدار دقیقاً همین است: خلع قدرت از خیال‌پردازیِ ویرانگرِ خصوصی و سپردن آن به فرآیندی عمومی، قابل پیش‌بینی و محدود. این همان گسست تمدنی از منطق بدوی خشونت است که چالش اصلی پیش روی ایران را نه سیاسی، که در وهلهٔ نخست روان‌شناختی می‌سازد.

بحران ایران، در عمیق‌ترین لایه‌های خود، بحرانی سیاسی نیست، بلکه حاصلِ یک بلوغ روانیِ به تعویق افتاده است. ساختار قدرتی که امروز جامعه را اداره می‌کند، صرفاً یک سازوکار دولتی نیست، بلکه تجسم بیرونی یک ساختار روانی درونی و بیمارگونه است: یک فراخود (Superego) سادیستی و ابتدایی که در کهن‌الگوی «پدر قاتل» تبلور یافته است. این پدر، نه آن مرجع نمادینی است که از طریق قانون، نظم و امنیت را تضمین می‌کند، بلکه پدری پیشا‌ـ‌ادیپی است که قدرتش مبتنی بر تهدید به نابودیِ مطلق است. او ضامن زندگی نیست، بلکه مدیر مرگ است و اطاعت را نه با مشروعیت، که با تحمیل ترس از نیستی می‌خرد. این همان منطقی است که در تراژدی رستم و سهراب به شکلی نمادین فشرده شده است: پدری که پسر را، پیش از آنکه او را بشناسد، می‌کشد. در این ساختار روانی، درون‌فکنیِ پدری، نه حامل قانون، که حامل امکانِ واقعیِ مرگ است و «پسر» محوشدنِ خود را به عنوان یک وضعیت عادی درونی می‌کند. با این حال، این ساختار ویرانگر، به شکلی متناقض، از نوعی ثبات برخوردار است. این ثبات از آنجا ناشی می‌شود که پسر برای بقا، از رویارویی مستقیم با پدر قاتل سر باز می‌زند و در عوض، در یک پروژهٔ مشترکِ انقیاد با او شریک می‌شود. به جای رقابت ادیپی، نوعی همدستی شکل می‌گیرد که در آن، پدر و پسر به طور جمعی، عنصر زنانه/مادرانه را به عنوان ابژه‌ای «غیرقابل اعتماد» و «اغواگر» بی‌ارزش می‌کنند. این سازوکار دفاعی، که در نهادهایی چون حجاب اجباری تجلی می‌یابد، تنش میان نسل‌ها را با جهت‌دهی خشونت به سوی یک قربانی مشترک، خنثی می‌کند. پسر با مشارکت در سرکوب نمادین زن، بقای خود را از پدر می‌خرد و چرخهٔ قدرت سادیستی بازتولید می‌شود. گذار از این پدرسالاری مرگ‌محور به یک نظم نمادین و غیرشخصی، به معنای جایگزینی ارادهٔ خودسرانه و ویرانگر «شخصِ پدر» با حاکمیت انتزاعی و پیش‌بینی‌پذیر «قانون» است. تا زمانی که این بلوغ روانی رخ ندهد و جامعه از منطق «پدر قاتل» و همدستی «پسر تسلیم‌شده» فراتر نرود، هر انقلابی صرفاً به تکرار همان الگوی روانی در جامه‌ای جدید خواهد انجامید.

اگر چنین ساختار روانی-سیاسی فروپاشد، تکرار تاریخ در قالب «پسر انتقام‌جو» که جایگزین «پدر قاتل» می‌شود، نشان می‌دهد که جامعه هنوز در مرحلهٔ پیشا‌ـ‌ادیپی باقی مانده است؛ مرحله‌ای که در آن نزاع، نه بر سر اصول انتزاعی، که بر سر حذف فیزیکی یک خصم شخصی است. عطش انتقام، هرچند قابل‌فهم، دقیقاً نشانه‌ای از همین بلوغ‌نیافتگی است، زیرا همچنان جهان را به دو قطب قاتل و مقتول تقسیم می‌کند و راه سومی را به رسمیت نمی‌شناسد. در این نقطه، یک نیروی اخلاقی سر برمی‌آورد: آیا عدالت همین نیست که عاملان جنایت به همان سرنوشتی دچار شوند که برای قربانیان خود رقم زدند؟ آیا فراخوان به «قانون غیرشخصی» سرپوشی برای فرار جنایتکاران از مکافات نیست؟ این پرسش، قلب تمدن را نشانه می‌گیرد، زیرا مرز باریک میان دادخواهی و خون‌خواهی را به چالش می‌کشد. پاسخ در نفیِ مکافات نیست، بلکه در ارتقای شکل آن است. بلوغ روانی و تمدنی یک جامعه دقیقاً در همین لحظه متجلی می‌شود: لحظه‌ای که می‌فهمد برای فراتر رفتن از منطق دشمن، نباید آینهٔ او شد. جامعه‌ای که حتی به سرکوبگران خود حق یک دادرسی عادلانه را اعطا می‌کند، نه از موضع ضعف، که از جایگاه قدرتی برتر سخن می‌گوید. این قدرت، نه در توانایی کشتن، که در ارادهٔ معطوف به مهار کردنِ میل به کشتن نهفته است. چنین جامعه‌ای در عمل اعلام می‌کند: «ما دیگر شما نیستیم.» تجربهٔ آفریقای جنوبی پس از آپارتاید، هرچند بی‌نقص نبود، همین گسست بنیادین را به نمایش گذاشت. نلسون ماندلا و همراهانش در برابر وسوسهٔ یک حمام خون انقلابی، راه دشوار «کمیسیون حقیقت و آشتی» را برگزیدند. این انتخاب، نه به معنای فراموشی جنایات، که به معنای جایگزینی حقیقت به جای انتقام بود؛ به معنای اولویت دادن به مسئولیت‌پذیری در چارچوب قانون به جای تصفیه‌حساب‌های کور. این گذار، صرفاً یک تاکتیک سیاسی برای جلوگیری از جنگ داخلی نبود، بلکه تولد یک نظم نمادین جدید بود که در آن، دولت دیگر نه مالک جان شهروندان، که ضامن زندگی آنان است. برای ایران، این الگو به معنای گذار از فراخود سادیستیِ حاکم به یک نظم مبتنی بر محدودیت است؛ نظمی که در آن قانون، نه ابزار انتقام، بلکه سازوکاری است که جامعه از طریق آن، نیروهای ویرانگر درون خود را به رسمیت می‌شناسد و مهار می‌کند. این همان لحظه‌ای است که «پدر قانون» جای «پدر قاتل» را می‌گیرد.

بااین‌همه، مقایسهٔ ایران با آفریقای جنوبی، هرچند الهام‌بخش، با یک خطر بزرگ همراه است: خطر نادیده گرفتن تفاوت‌های بنیادین در ساختار روان‌فرهنگی دو جامعه. مدل ماندلا بر این پیش‌فرض استوار بود که می‌توان به یک وجدان اخلاقی مشترک، هرچند سرکوب‌شده، در هر دو سوی نزاع توسل جست. کمیسیون حقیقت و آشتی، در واقع، فراخوانی بود به یک فراخود (Superego) کارآمد که قادر به تمایز میان درست و نادرست، و پذیرش مسئولیت است. اما چالش ایران دقیقاً در همین نقطه عمیق‌تر می‌شود. مسئله این است که فراخود ایرانی، آن‌گونه که در تاریخ و زبان و روابط روزمره ته‌نشین شده، یک مرجع اخلاقی یکپارچه نیست، بلکه یک «فراخود زخمی» و ازهم‌گسیخته است؛ ساختاری که از دو درون‌فکنیِ متضاد و فلج‌کننده تشکیل شده است: از یک سو، آرمان مادریِ قربانی‌شونده که با عباراتی چون «قربانت بروم» هرگونه فردیت را به مثابه خیانت محکوم می‌کند، و از سوی دیگر، تهدید به مرگ از جانب پدری که حضورش نه با قانون، که با امکان نابودی مطلق احساس می‌شود. این فراخود دوپاره، نه راهنمایی می‌کند و نه رهایی می‌بخشد؛ تنها می‌تواند میان شرم و ترس نوسان کند. منطق «کمیسیون حقیقت» که بر اعتراف در برابر عفو استوار است، در چنین بستری کارایی خود را از دست می‌دهد. حقیقت چگونه می‌تواند بیان شود، وقتی ساختار روانی فرد بر پایهٔ انحلال «خود» در یک هم‌زیستی مادرانه و پذیرش «نابودپذیری» خود در برابر پدر قاتل (اسطورهٔ رستم و سهراب) شکل گرفته است؟ در اینجا، «حقیقت» یک روایت عینی از وقایع نیست، بلکه واقعیتی روانی و سرکوب‌شده است که در آن، بقای پسر مشروط به همدستی با پدر در سرکوب نمادین مادر/زن (پروژهٔ مشترک انقیاد) بوده است. بنابراین، مسئولیت‌پذیری فردی که ستون فقرات مدل آفریقای جنوبی بود، در فرهنگی که عاملیت فردی را به نفع بقا در یک ساختار جمعیِ بیمارگونه منحل می‌کند، به مفهومی مبهم و دست‌نیافتنی بدل می‌شود. در نتیجه، به‌کارگیری ساده‌انگارانهٔ مدل آشتی، بدون پرداختن به این زخم‌های ساختاری، خطر آن را دارد که به یک نمایش سیاسی بدل شود که در آن، عاملان رده‌پایین قربانی می‌شوند، اما منطق روانیِ تولیدکنندهٔ خشونت دست‌نخورده باقی می‌ماند. اگر خشونت تنها به اعمال فردی تقلیل داده شود، آن همدستی عمیق فرهنگی که در آن پسر برای خریدن بقای خود، در تحقیر عنصر زنانه با پدر شریک می‌شود—و از طریق ژست‌های تسلیم («قلم شما هستم») رقابت ادیپی را به تبانی بدل می‌کند—نادیده گرفته خواهد شد. این مدل، جنایت‌های سیاسی را ثبت می‌کند، اما از درک این حقیقت عاجز می‌ماند که کل سیستم بر یک آسیب روانی بنا شده است که در آن، خشونت نه یک انحراف، که حالت عادی است.

ازاین‌رو، درس ماندلا برای ایران نه در تقلید از شکلِ «کمیسیون حقیقت و آشتی»، بلکه در درک اصل بنیادین آن است: ضرورت گسست از چرخهٔ انتقام از طریق یک سازوکار نمادین و غیرشخصی. اما این سازوکار در ایران نمی‌تواند صرفاً قضایی یا سیاسی باشد. این فرآیند باید در وهلهٔ نخست، ماهیتی روان‌شناختی و درمانی داشته باشد و هدف آن نه فقط کشف حقیقتِ رویدادها، که مواجهه با حقیقتِ ساختار روانیِ جمعی باشد. پیش از آنکه بتوان از آشتی میان قربانی و جلاد سخن گفت، جامعه باید با نزاع فلج‌کننده‌ای که در درون فراخود زخمی‌اش میان میل به انحلال مادرانه و ترس از نابودی پدرانه در جریان است، روبه‌رو شود. این گذار، نه از انتقام به عفو، که از یک وضعیت روانیِ بیمار به بلوغ است. بااین‌همه، قدرتمندترین ایراد به این تحلیل، آن را نه نادرست، که در بهترین حالت، یک «تجمل فکری» در زمانهٔ اضطرار می‌داند. این ایراد چنین استدلال می‌کند: در شرایطی که موجودیت کشور با تهدید خارجی روبه‌روست و جنگ، همچون واقعیتی محتوم در افق دیده می‌شود، سخن گفتن از «بلوغ روانی» و گذار به «قانون غیرشخصی» به معنای نادیده گرفتن اولویت بقاست. در برابر دشمنی که کمر به نابودی بسته است، تنها یک قدرت متمرکز، بی‌رحم و کارآمد می‌تواند از فروپاشی جلوگیری کند. از این منظر، منطق «پدر قاتل»، هرچند تلخ، یک ضرورت استراتژیک برای بقا در جهانی بی‌رحم است و پرداختن به زخم‌های درونی، کاری است که باید به دوران صلح واگذار شود. این استدلال، هرچند در ظاهر واقع‌بینانه، دقیقاً همان تله‌ای را بازتولید می‌کند که جامعه را در چرخهٔ خشونت گرفتار کرده است. وضعیت اضطراری و تهدید خارجی، نه یک عامل بیرونی و موقتی، که شرط لازم و سوخت اصلی برای تداوم حیات روانیِ فراخود سادیستی است. این ساختار برای توجیه وجود خود، به دشمنی ابدی و تهدیدی دائمی نیاز دارد. جنگ، نه تعلیق این نظم، که تحقق کامل آن است. در چنین وضعیتی، اولویت دادن به «امنیت» در برابر «قانون»، به معنای پذیرش این است که زندگی باید تا ابد در حالت پیشا‌ـ‌ادیپیِ ترس از نابودی باقی بماند و بلوغ، برای همیشه به تعویق بیفتد.

نقطهٔ گسست نهایی و حرکت به سوی آینده‌ای دیگر، درک این حقیقت است که آسیب‌پذیری خارجی ایران، نه علت، که معلولِ ساختار روانیِ بیمار درونی آن است. نظامی که بر پایهٔ منطق «پدر قاتل» بنا شده، جهان را نیز تنها از همین منظر می‌بیند: عرصه‌ای برای حذف یا حذف شدن. این ساختار، به دلیل ماهیت خود، قادر به ایجاد روابط پایدار، مذاکره بر اساس منافع متقابل، یا پذیرش محدودیت نیست، زیرا تمام این مفاهیم با منطق بنیادین آن یعنی «سلطهٔ مطلق یا نیستی» در تضاد است. بنابراین، گذار به یک نظم نمادین و قانون‌مدار در داخل، نه یک انتخاب در زمان صلح، که پیش‌شرط بنیادین برای شکستن چرخهٔ تولید دشمن و بحران در خارج است. این بلوغ روانی، نه فرار از واقعیت‌های ژئوپلیتیک، که عمیق‌ترین شکل مواجهه با آنهاست. از این رو، پرسش نهایی که فراروی جامعهٔ ایران قرار دارد، نه یک انتخاب میان قدرت و قانون، که انتخاب میان دو نوع متفاوت از قدرت است: قدرت شکننده و خودویرانگر یک سیستم پارانویایی که در غریزهٔ مرگ گرفتار آمده، در برابر قدرت پایدار و انعطاف‌پذیر جامعه‌ای که با به رسمیت شناختن و مهار نیروهای ویرانگر درونی خود از طریق قانون، به بلوغ رسیده است. این انتخاب، صرفاً سیاسی نیست؛ این تعیین‌کنندهٔ صورت روانیِ آینده است. سرنوشت ایران نه در میدان‌های نبرد، که در این گذار درونی از یک فراخود زخمی به یک نظم نمادین رقم خواهد خورد؛ گذاری که تعیین می‌کند آیا این جامعه برای همیشه آینهٔ پدران قاتل خود باقی خواهد ماند، یا سرانجام به نویسندهٔ قانونی بدل خواهد شد که ضامن زندگی است، نه مدیر مرگ.

عبدالرضا اژدری